Oboniyə (qoxu duyğusu) insanın ən az öyrənilmiş və çox vaxt dəyərləndirilməyən hiss orqanlarından biridir. O, birbaşa emosiyalar və yaddaşa cavabdeh beyin sahələri ilə əlaqəlidir: qoxu reseptorlarının siqnalları birbaşa ön beyində yerləşən qoxu soğanağına ötürülür. Məhz buna görə də müəyyən bir qoxu insanda kəskin emosional reaksiyalar yarada bilir — və eyni dərəcədə asanlıqla soyuqdəymə və ya yaşlanma fonunda yox ola bilər. Lakin qoxu itkisi təkcə narahatlıq deyil. Artıq bir çox tədqiqatçılar onu neyrodegenerativ xəstəliklərin, xüsusilə Parkinson və Altsheymer xəstəliklərinin ən erkən əlamətlərindən biri hesab edirlər.
32gun.az xəbər verir ki, bu barədə The Conversation yazır.
Mütəxəssislərin sözlərinə görə, Parkinson xəstələrinin təxminən 90 faizi motor simptomları — titrəmə və ya hərəkət məhdudiyyəti — üzə çıxmamış illər öncə qoxu zəifləməsi ilə qarşılaşır. Bu mərhələyə qədər dopamin istehsal edən neyronların yarısı artıq sıradan çıxır və xəstəlik çox irəliləyir.
Qoxu duyğusunun itməsi xəstəliyi erkən mərhələdə aşkar etmək üçün dəyərli biomarker ola bilər. Ancaq bu simptom çox qeyri-spesifikdir: yaşlanma, viruslar, stress və ya selikli qişanın zədələnməsi də qoxu itkisinə səbəb ola bilər. Bununla belə, yeni araşdırmalar göstərir ki, bəzi insanlarda xəstəlik məhz qoxu soğanağından başlaya bilər. Beynin viruslara, toksinlərə və pestisidlərə həssas sahələri ilk olaraq zədələnir və proses daha sonra hərəkətə cavabdeh mərkəzlərə yayılır.
Altsheymer xəstəliyində erkən qoxu pozuntuları beyin kötüyündə yerləşən locus coeruleus adlı nahiyənin zədələnməsi ilə əlaqələndirilir. Bu hissə oyanıqlıq və emosional reaksiyalara cavabdehdir və qoxu sistemi ilə sıx əlaqəlidir. Bu əlaqə zəiflədikdə qoxuların qavranılması da pozulur — yaddaş problemləri ortaya çıxmazdan xeyli əvvəl.
Parkinson xəstələrinin bir qismində isə qoxu halüsinasiyaları — yəni olmayan yanıq, tütün və ya taxta qoxularını hiss etmə — müşahidə edilir. Eyni zamanda rezin, tüstü və sabun kimi real, kəskin qoxuları ayırd etmək çətinləşir. Amma şokolad və ya qəhvə qoxusu çox vaxt normal qəbul olunur.
Son illərdə “Parkinson qoxusu” fenomeni də diqqət çəkib. Şotlandiyalı Coys Miln ərində xəstəliyin diaqnozundan 12 il əvvəl ondan gələn xüsusi, ağac-musk qoxusunu hiss etdiyini bildirib. Daha sonra alimlər təsdiqləyiblər ki, xəstələrdə dəri yağının biokimyəvi tərkibi həqiqətən dəyişir.
Həkimlər üçün qoxu pozuntuları Parkinson xəstəliyinin digər hərəkət pozuntuları ilə fərqləndirilməsində mühüm ipucu sayılır. Alimlər üçün isə bu, beynin ən həssas bölgələrindən birinə “pəncərə” açaraq xəstəliyin mexanizmlərini başa düşmək və daha erkən diaqnostikaya yaxınlaşmaq imkanı yaradır.
Nilay
.jpg)
.jpg)
